Mączki rybne w żywieniu trzody chlewnej

Mączki rybne od szeregu lat są stosowane w żywieniu trzody chlewnej. Wytwarza się je z całych ryb, w tym także z jednego gatunku, lub z odpadów powstających w procesie przetwórstwa rybnego, takich jak: głowy, wnętrzności, kręgosłup, łuski i płetwy, skóry oraz surowców i gotowych produktów nie nadających się do spożycia.”””

W zależności od użytego surowca, skład chemiczny mączek rybnych może być zróżnicowany. I tak, mogą zawierać od 45 do 70% białka ogólnego, z czego ponad 90% to białko strawne, bogate w aminokwasy egzogenne. Wartość biologiczna białka w mączkach rybnych jest wysoka, najwyższa chyba ze wszystkich mączek zwierzęcych, zawiera bowiem zarówno dużo lizyny, jak i metioniny, czy tryptofanu i treoniny. Strawność białka w mączkach jest wysoka, może dochodzić nawet do 90%. Jednakże wartość białka może się zmieniać w zależności od rodzaju użytego surowca oraz technologii produkcji. Przy produkcji mączki rybnej surowce są podgrzewane i suszone. Działanie wysokich temperatur powoduje niszczenie drobnoustrojów patogennych m. in. Salmonelli, a także następuje częściowe odtłuszczenie surowca.
Mączki rybne ponadto zawierają znaczne ilości tłuszczu (od 10 do 15%), dzięki czemu charakteryzują się wysoką koncentracją energii metabolicznej strawnej, która dla świń może wynosić nawet ponad 16 MJ/kg. Ponieważ tłuszcze mączek rybnych zawiera dużo kwasów nienasyconych i silnie obniża jakość, smak i zapach tłuszczu świń nią żywionych, a poza tym przy dużej ilości tłuszczu mniej jest białka w mączce, wysoką ilość tłuszczu uważa się za niewskazaną. Pożądana jest zawartość 2-3% tłuszczu, ale dopuszcza się do 9%. Ponadto zawarte w mączkach rybnych tłuszcze ulegają dość łatwo procesowi jełczenia, a powstające w wyniku tych reakcji substancje mogą być toksyczne dla zwierząt, zwłaszcza dla młodych. Aby uchronić mączki przed jełczeniem dodawane są do nich przeciwutleniacze.
Mączki rybne zawierają znaczne ilości witamin, głównie z grupy B, a także lipofilnych (A, D, E). Są również bogatym źródłem wielu makroelementów, głównie wapnia, magnezu, fosforu, sodu i chloru oraz takich mikroelementów jak: miedź, selen, kobalt, żelazo, jod, molibden oraz cynk.
Niektóre mączki rybne mogą zawierać znaczne ilości soli kuchennej, co wskazuje, że w ich składzie duży jest udział ryb solonych. Zawartość soli w mączce może dochodzić nawet do 20%. Mączki takie mają ograniczone zastosowanie.
Mączki rybne są produktem niestandaryzowanym, mają więc dość zmienny skład chemiczny i tym samym różną wartość pokarmową. W tab.1 przedstawiono zawartość składników pokarmowych i energii w 1 kg kilku typów mączek rybnych.
W mieszankach dla świń udział mączek rybnych nie przekracza 10 %. Jest to pasza droga, a zatem nie stosuje się jej w nadmiarze, tylko tyle, ile wynika z bilansu aminokwasów egzogennych w dawce. W końcowym okresie tuczu świń, co najmniej na 2-3 tygodnie przed ubojem, mieszanki nie powinny zawierać mączki rybnej, ponieważ może ona obniżyć walory smakowe mięsa.
W kraju nie produkuje się wystarczającej ilości mączek rybnych. Część musi być importowana. Dużymi producentami takich mączek są: Peru, Chile, Norwegia, Islandia, Chiny, Tajlandia, USA, Japonia i Dania. Mączki peruwiańskie znane są w świecie z bardzo dobrej jakości, ponieważ produkowane są w dużej mierze z całych, świeżych ryb. Mączki norweskie i islandzkie zawierają około 1% soli. Rocznie produkuje się na świecie ponad 6,3 mln ton mączek rybnych (dla porównania: na świecie produkuje się rocznie 215 mln ton śruty sojowej).
Mączki należy przechowywać starannie, aby tłuszcz i białko nie ulegały procesom rozkładu.
Na rynku surowców paszowych dla trzody chlewnej od wielu lat można spotkać również koncentraty rybne, w skład których – oprócz mączek rybnych – wchodzą też inne surowce i dodatki paszowe. W zależności od zawartości mączki rybne mogą stanowić główne źródło białka i aminokwasów w koncentracie, ale mogą też stanowić doskonałe uzupełnienie zawartości aminokwasów egzogennych jakiegoś innego surowca paszowego podnosząc w ten sposób jego wartość pokarmową. Zawartość białka w koncentratach rybnych może wahać się od 30 do 55%. Strawność białka oraz zawartość w nim aminokwasów egzogennych zależą w dużej mierze od składu surowcowego danego koncentratu.
Koncentraty rybne są też uzupełniane tłuszczami, w tym również olejami rybnymi i roślinnymi. Mogą w swoim składzie zawierać nawet 20 i więcej procent tłuszczu Łączenie tłuszczów roślinnych z rybnymi wydaje się być korzystne, gdyż oleje rybne zawierają mało kwasu linolowego (C 18:2) oraz linolenowego (C 18:3). Kwasy te występują w olejach roślinnych. Przy szczególnie wysokiej zawartości tłuszczu trzeba pamiętać, że może on ulegać jełczeniu.
Niektórzy producenci oferują wysoko przetworzone produkty z mączek rybnych, także hydrolizaty białka rybnego, najczęściej pozbawione przykrego zapachu rybnego, zawierające nawet ponad 70 i więcej procent białka o strawności przekraczającej 95%. Ponieważ są to najczęściej dość drogie produkty, przemysł paszowy wykorzystuje je przede wszystkim do produkcji specjalistycznych mieszanek dla prosiąt. Warto wiedzieć, że wysoko uszlachetnione mączki rybne są wykorzystywane w produkcji żywności dla ludzi, podnosząc wartość odżywczą produktów, do których są dodawane.
Chcąc wykorzystać mączkę rybną lub koncentrat rybny jako składnik przygotowywanej w gospodarstwie mieszanki paszowej dla warchlaków, tuczników lub loch należy bardzo dokładnie zapoznać się z deklarowaną przez producenta wartością pokarmową danego produktu (zawartość energii metabolicznej, białka i jego strawność, aminokwasów, a także mikroelementów i witamin), a następnie uwzględnić te wielkości podczas układania receptury. Producent koncentratu rybnego jest zawsze zobowiązany dokładnie poinformować kupującego, z jakich surowców został dany koncentrat wyprodukowany. Warto także zwrócić uwagę na zawartość włókna surowego w koncentracie, wysoki udział włókna surowego może obniżać strawność białka.
Tab. 1. Zawartość energii i składników pokarmowych w 1 kg mączki rybnej (wg. Normy żywienia świń, PAN, 1993)

Rodzaj mączki

Energia

metaboliczna

(MJ)

Sucha

masa

(g)

Białko

ogólne

(g)

Lizyna

(g)

Metionina

+cysteina

(g)

Ca

(g)

P

(g)

Na

(g)

Mączka rybna:

– do 10% tłuszczu:

55-65% białka ogólnego

powyżej 65% białka ogólnego

– powyżej 10% tłuszczu:

do 55% białka ogólnego

55-65% białka ogólnego

powyżej 65% białka ogólnego

Mączka z dorszy

Mączka ze śledzi

13,8

14,9

15,3

16,0

16,5

13,4

14,7

910

910

910

910

910

910

910

562

645

466

559

640

558

629

41,6

50,3

34,5

41,3

49,9

41,3

49,0

20,8

25,2

17,2

20,7

24,9

20,6

24,5

43.6

43,6

28,7

28,7

28,7

71,1

20,1

25,6

25,5

21,1

21,1

21,1

39,3

18,4

7,9

7,9

10,0

10,0

10,0

8,4

5,8

Żywieniowcy zalecają, aby udział mączek rybnych w paszach dla tuczników wynosił od 2 do 5%, zaś dla warchlaków i loch do 10%. Natomiast udział mączek rybnych w paszach dla prosiąt może być znacznie wyższy (nawet do 15%), ale muszą to być mączki wysokiej jakości, przeznaczona specjalnie do produkcji pasz dla młodych zwierząt.