Przewód pokarmowy świń zasiedlają mikroorganizmy, w istotny sposób rzutujące na jego funkcjonowanie i nie tylko. Ilość, jakość i stan drobnoustrojów decyduje m. in. o zdrowiu zwierzęcia, efektywności odchowu i parametrach produkcyjnych.
autor: prof. dr hab. inż. Tadeusz Barowicz, Instytut Zootechniki-PIB w Krakowie
Przewód pokarmowy trzody chlewnej wyścielony jest jednowarstwowym nabłonkiem, błoną śluzową. Wytworem błony śluzowej są kosmki i krypty jelitowe, czyli małe wypustki. Ich zadaniem jest kilkunastokrotne zwiększenie powierzchni wchłaniania jelita cienkiego. Szacuje się, że powierzchnia kosmków przekracza 400 m2. W każdym kosmku jelitowym znajdują się naczynia krwionośne i limfatyczne. Kosmki jelitowe umożliwiają wchłanianie składników pokarmowych z paszy do systemu krwionośnego (rys.). Na rozwój nabłonka jelitowego, a tym samym na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, mają wpływ zarówno czynniki wzrostu, hormony i patogeny, ale też czynniki żywieniowe. Najczęstszymi przyczynami niewłaściwego stanu kosmków jelitowych jest działalność drobnoustrojów, a także błędy żywieniowe oraz niekorzystne warunki utrzymania zwierząt.
Na liczebność oraz zróżnicowanie mikroflory przewodu pokarmowego trzody chlewnej, hodowca może wpływać stosując odpowiednie dodatki do diety swoich zwierząt. Najczęściej są to probiotyki, prebiotyki, synbiotyki, zakwaszane, zioła, lub mieszaniny tych substancji.
Dodatki do paszy – probiotyki, prebiotyki, synbiotyki
Probiotykami są wyselekcjonowane szczepy bakterii, głównie kwasu mlekowego (Lactobacillus acidophilus, L. Casei, L. Plantarum, Bacillus subtilis, Bifidobacterium bifidum). Ich immunomodulujące działanie spowodowane jest korzystnym oddziaływaniem laseczek kwasu mlekowego na rozwój i czynność układu immunologicznego w błonie śluzowej jelita. Badania wskazują, że probiotyki stymulują makrofagi do namnażania się jak równie pobudzają ich aktywność fagocytarną, zwiększając ich aktywność żerną. Ponadto stymulują limfocyty do syntezy różnego rodzaju przeciwciał antybakteryjnych, przede wszystkim IgA w jelitach. Przywracając równowagę mikrobiologiczną, probiotyki ograniczają również występowanie stanów nadwrażliwości śluzówki jelit, co łagodzi ewentualne stany zapalne przewodu pokarmowego.
Obok probiotyków, na jelita świń korzystnie oddziałują prebiotyki. Są to oligosacharydy, związki chemiczne zaliczane do węglowodanów nieskrobiowych. Nie są one trawione w przewodzie pokarmowym. Selektywnie potrafią jednak stymulować namnażanie się lub aktywować korzystną mikroflorę bakteryjną przewodu pokarmowego, a przez to dodatnio wpływać na stan zdrowotny organizmu gospodarza. Ich charakterystyczną cechą jest korzystny wpływ na stan flory jelitowej, hamowanie infekcji powodowanych przez bakterie chorobotwórcze lub ograniczenie następstw związanych ze szkodliwym wpływem produkowanych przez nie toksyn. Mniej znanym efektem działania prebiotyków jest stymulacja sił odpornościowych organizmu. Potrafią pobudzać zdolności fagocytarne komórek żernych, jak również oddziaływać na mechanizmy nieswoistej odporności humoralnej. Prebiotyki ponadto, w świetle jelita wiążą wodę i tym samym zwiększają objętość treści jelitowej oraz kału stanowiąc odpowiednie środowisko i pożywkę fermentacyjną dla probiotyków.
Synbiotyki, to preparaty, które w swoim składzie zawierają zarówno probiotyki jak i prebiotyki. Podawane razem są o wiele skuteczniejsze, niż gdyby były stosowane osobno.
Preparaty zakwaszające i zioła
Preparaty zakwaszające są wykorzystywane jako konserwanty paszy. Charakteryzują się silnym działaniem przeciwbakteryjnym. Działanie to polega na wnikaniu kwasu do komórki bakterii i hamowaniu syntezy DNA oraz zdolności do namnażania się. Mikroflora zasiedlająca przewód pokarmowy świni jest wrażliwa na odczyn pH i obniżenie go przez preparaty zakwaszające pociąga za sobą zmiany w składzie bakterii, m. in. zahamowanie rozwoju patogennej Salmonelli lub pałeczki okrężnicy (E. coli). Wszystkie komponenty paszowe, obniżające odczyn pH jelit zwiększają odporność świń na choroby jelitowe. Dodatek kwasów organicznych do mieszanek paszowych wywiera podobny wpływ jak antybiotykowe stymulatory wzrostu na poprawę trawienia białek i aminokwasów w jelicie cienkim oraz absorpcję składników mineralnych. Sądzi się, że probiotyki i kwasy organiczne, korzystnie wpływają na wyniki odchowu młodych zwierząt (prosięta, warchlaki), szczególnie na ich przyrosty masy ciała w początkowym okresie życia.
Szereg ziół lub preparaty sporządzone na ich bazie, posiadają zdolności pobudzające układ odpornościowy trzody chlewnej. W swoim składzie zawierają substancje biologicznie czynne, takie jak: alkaloidy, glikozydy, saponiny, garbniki, olejki eteryczne, terpeny, flawonoidy, śluzy roślinne, pektyny, kwasy organiczne, witaminy oraz sole mineralne. Najlepiej poznane jest immunomodulacyjne działanie kilku gatunków jeżówki (Echinacea sp.). Podobnie korzeń żeń-szenia (Panax ginseng) zawiera substancje o działaniu stymulującym aktywność fagocytarną makrofagów, produkcję cytokin przekaźnikowych, immunoglobulun IgM, a także proliferację limfocytów T. Również liście kilku gatunków aloesu (Aloe sp.) wykazują m. in. działanie łagodzące przebieg niekorzystnych dla jelit stanów zapalnych.
Naturalne składniki zawarte w ziołach stymulują funkcje odpornościowe organizmu m. in. podnosząc stężenie immunoglobulin we krwi. Wykazują również działanie antybakteryjne. Zawierają bowiem związki bakteriostatyczne hamujące namnażanie się bakterii chorobotwórczych (np. E. Coli, Clostridium itp.), przez co również pobudzają rozwój pożądanych bakterii (np. kwasu mlekowego).
Pewien dobroczynny wpływ na rozwój korzystnej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego świń mogą wywierać również niektóre enzymy paszowe. W wyniku działania enzymów egzogennych (ksylanaza, celulaza, β-glukanaza), cząsteczki polisacharydów nieskrobiowych ulegają rozkładowi do prostych związków – oligosaharydów, co pozwala na wolniejszy przepływ treści pokarmowej przez jelita i lepsze wykorzystanie paszy. Zmniejsza się również mikrobiologiczny rozkład soków trawiennych w jelicie cienkim oraz ograniczeniu ulega fermentacja strawionych resztek i wytwarzanie lotnyh kwasów tłuszczowych. Te zmiany i obecność kwasów organicznych mogą wpływać na równowagę mikrobiologiczną i powodować ograniczenie bakterii E. coli oraz bakterii wrażliwych na obecność kwasu propionowego, jak Salmonella, Campylobacter czy Clostridium.
Dodatki paszowe o działaniu wielokierunkowym
Dużym powodzeniem cieszą się dodatki paszowe o wielokierunkowym działaniu. I tak, w jednym z doświadczeń przeprowadzonych na prosiętach w Instytucie Zootechniki-PIB w Krakowie w pierwszej grupie doświadczalnej zastosowano glinkę kaolinową, natomiast w drugiej glinkę kaolinową wzbogaconą suszem z wytłoków aroniowych oraz fruktooligosacharydem. Obydwa preparaty wpływały normalizująco na pracę przewodu pokarmowego, a także zapobiegały nieżytom jelitowym. Glinka kaolinowa charakteryzuje się dużą powierzchnią chłonną i sorpcyjną, wykazując duże powinowactwo do toksyn bakteryjnych. Fruktooligosacharydy mają działanie probiotyczne, stymulujące rozwój bakterii kwasu mlekowego, natomiast susz z wytłoków aroniowych jest bogatym źródłem kwasów fenolowych oraz antocyjanów działających protekcyjnie na nabłonek jelitowy. W doświadczeniu stwierdzono lepsze wykorzystanie paszy w okresie odchowu między 7. a 28. dniem życia w grupie otrzymującej glinkę kaolinową oraz tendencję do wyższych przyrostów. Podobną tendencję obserwowano także w późniejszym okresie. Obydwa zastosowane preparaty znacznie ograniczyły częstość występowania biegunek oraz wpłynęły na poprawę stanu błony śluzowej jelit. Analizie poddano także skład mikroflory jelitowej. Zaobserwowano wzrost bakterii komensalnych w jelitach w obydwu grupach doświadczalnych oraz tendencję do obniżania poziomu bakterii patogennych ze szczepów E. coli.
Tytuł niniejszego artykułu nie jest przypadkowy, bowiem zdrowe jelita, w tym ich kosmki, korzystnie oddziałują na status całego organizmu świni, gdyż optymalne proporcje jakie zachodzą w mikroflorze przewodu pokarmowego w rzeczywistości decydują o zdrowiu, wzroście oraz produkcyjności zwierząt. Współczesna wiedza dotycząca żywienia zwierząt pozwala wykorzystywać istniejące w tym zakresie możliwości, szczególnie w zakresie stosowania naturalnych dodatków paszowych zapobiegających rozwojowi schorzeń przewodu pokarmowego trzody chlewnej, co w konsekwencji przekłada się na lepszy produkt końcowy i wyższy zysk hodowcy.
