Skrzypionki zbożowe – szkodniki zbóż

0
885

Jednymi z najważniejszych szkodników zbóż o znaczeniu ekonomicznym są skrzypionki. W Polsce występują dwa gatunki skrzypionek należące do rodziny stonkowatych: skrzypionka zbożowa (Oulema melanopa L.) i skrzypionka błękitek (Oulema cyanella Voet.). N

Do niedawna liczebność skrzypionek była bardzo mała, nie powodując większych szkód gospodarczych, dopiero w ostatnich latach nasilenie występowania wzrosło na terenie całej Polski. Z dotychczasowych obserwacji wynika, że w rejonie Polski środkowej i północnej dominującym gatunkiem jest skrzypionka zbożowa, mniej licznie występuje skrzypionka błękitek. Natomiast w rejonie Polski południowo-wschodniej przeważa skrzypionka błękitek. Chrząszcze obydwu gatunków skrzypionek mają ciało wydłużone, różnią się jednak wyglądem, a larwy miejscem przepoczwarczenia. Zasadnicze różnice w biologii obu gatunków dotyczą miejsca przepoczwarczenia się larw.

Biologia chrząszczy
Są to owady o wydłużonym, metalicznie błyszczącym, zielonkawym lub niebieskim ciele, czułki mają długie, nitkowate. Zimują chrząszcze w ściółce i korzeniowych częściach roślin. Postacie dorosłe wiosną prowadzą żer uzupełniający na liściach zbóż i traw. W maju i czerwcu w miejscach żerowania składają jaja. Larwy są brunatno-żółte z czarną głową i trzema parami silnych odnóży, o ciele wysklepionym, pokrytym wyrzucanymi na wierzch odchodami. Larwy odżywiają się miękiszem, zdrapując go wzdłuż nerwów liści. Prowadzi to do powstawania białych plam i podłużnych dziurek na liściach, u roślin młodych występuje nadmierne krzewienie. Chrząszcze pojawiają się w lipcu, żyją do jesieni żerując na zbożach i trawach. Skrzypionki mogą przenosić wirusy.

<b.Ulubione miejsca żeru
Chrząszcze skrzypionek najchętniej żerują na najmłodszych częściach roślin żywicielskich. Jeżeli w strukturze zasiewów jest pełny udział zbóż ozimych i jarych, to najwcześniej wylęgłe chrząszcze rozpoczynają żerowanie na życie ozimym, ale w bardzo małym stopniu składają tam jaja. Na składanie jaj przenoszą się na pozostałe zboża ozime i jare. Proces żerowania i składania jaj jest rozciągnięty w czasie i może trwać 2-3 tygodnie, w zależności od panujących warunków atmosferycznych. Ciepła i słoneczna pogoda ma duży wpływ na liczbę składanych jaj. Podczas sprzyjających warunkach atmosferycznych jedna samica może złożyć 200-300 jaj. Wylęgłe larwy najczęściej przed kłoszeniem zbóż, po bardzo krótkim 2-4-dniowym żerowaniu na dolnych liściach, wędrują do wyżej położonych młodszych liści, aby na nich kontynuować żer. Zdarza się, że późnej wychodzące chrząszcze składają jaja także na liściach flagowych i podflagowych. Często na tych liściach można spotkać wylęgłe pierwsze larwy z dolnych liści, chrząszcze i jaja.
Do szkodliwych dla zbóż skrzypionek należą dwa gatunki: skrzypionka zbożowa i skrzypionka błękitek.
Chrząszcze obydwu gatunków mają pokrój ciała wydłużony, różnią się jednak wyglądem, a larwy miejscem przepoczwarczenia. Zasadnicze różnice w biologii obu gatunków dotyczą miejsca przepoczwarczenia się larw.

Jak je odróżnić?
Chrząszcze skrzypionki zbożowej – mają 4-5 mm długości. Pokrywy skrzydeł są z podłużnie lekko punktowanymi dołkami o barwie niebiesko-zielonej z metalicznym połyskiem. Przedplecze i nogi czerwono-rdzawe, a stopy czarne. Przepoczwarczenie larw następuje w kokonach poczwarkowych w glebie.

Chrząszcze skrzypionki błękitek – są nieco mniejsze, osiągają 3,5-4 mm długości o ciemno granatowej barwie pokryw skrzydłowych. Przedplecze i nogi mają czarne. Przepoczwarczenie larw następuje w widocznych, piankowatych, białawych kokonach umieszczonych na różnych częściach roślin, tj. pochwach liściowych, górnej powierzchni liści, kłosach, rzadziej na dokłosiu lub źdźble poniżej liścia flagowego.

Jaja – długości ok. 1 mm są kształtu walcowatego, na obu końcach tępo zaokrąglone, w kolorze miodowo-żółtym. Składane są przez samice chrząszczy najczęściej pojedynczo lub w złożach po dwie – trzy sztuki wzdłuż nerwów liści w pobliżu ich nasady, bądź w środku blaszki liściowej głównie po ich zewnętrznej stronie.

Larwy – bezpośrednio po wylęgu wyglądają jak brudne, wodniste kulki. Młode larwy skrzypionek wyglądem przypominają małe ślimaczki, są miękkie, wrzecionowate, o górnej stronie ciała uwypuklonej, dolnej – spłaszczonej. Głowa jest kulista, czarna. Larwy są koloru brunatno-żółtego. Otwór odbytowy larw znajduje się na górnej stronie ostatniego segmentu odwłoka, dlatego odchody wyrzucane są na stronę grzbietową. Całe ciało larw pokryte jest lepkim śluzem i kałem. Poruszające się larwy pozostawiają część śluzowatej wydzieliny na powierzchni liści.

Czas na żer
W zależności od przebiegu wiosennych warunków atmosferycznych, gdy średnia dzienna temperatura powietrza przez 2-3 dni przekracza 10oC, chrząszcze opuszczają leże zimowe. Następuje to w I i II dekadzie kwietnia i częściowo w I połowie I dekady maja. Przy sprzyjających warunkach w III dekadzie kwietnia i I dekadzie maja następuje żer regeneracyjny i kopulacja chrząszczy. Już w I i II dekadzie maja dojrzałe samice skrzypionek składają intensywnie jaja na najmłodszych liściach zbóż będących w określonej fazie rozwojowej. Po złożeniu jaj chrząszcze skrzypionek zazwyczaj giną. Larwy wylęgają się w II i III dekadzie maja i I połowie I dekady czerwca. Szczyt wylęgu jest płynny, zależny od wielu wspomnianych czynników i waha się 7-10 dni i więcej. Jeżeli w II i III dekadzie maja wystąpi nawet krótki ulewny deszcz, to przyczynić się on może zdecydowanie do obniżenia liczebności przyszłych populacji, ponieważ jaja i wylęgające się larwy zostają zmyte z powierzchni liści.

Nieszkodliwy żer chrząszczy<br<Żer chrząszczy – obydwu gatunków skrzypionek jest odmienny od żeru larw i nie ma większego znaczenia, ponieważ odbywa się wiosną na liściach roślin w stadium rozwojowym krzewienia i strzelania w źdźbło, a więc na liściach niemających istotnego wpływu na plon ziarna. Jest on z reguły mało intensywny, a uszkodzenia mają postać wielu wąskich, pojedynczo rozłożonych i podłużnych, często łączących się ze sobą otworków (na wylot) wzdłuż nerwów liścia.

Groźny żer larw
Żer larw – obydwu gatunków w warunkach masowego wystąpienia posiada duże znaczenie gospodarcze. Powoduje uszkodzenie aparatu asymilacyjnego liści – przede wszystkim flagowych i podflagowych, mających decydujący wpływ na tworzenie plonu i suchej masy ziarna. Żerujące larwy nie przegryzają liścia na wylot, lecz uszkadzają górną skórkę i tkankę miękiszową. Pozostająca dolna skórka zasycha i bieleje.

Progi ekonomicznej szkodliwości:
1 – 1, 5 larwy na jednym źdźble: jęczmienia ozimego, pszenicy ozimej, pszenżyta ozimego i żyta,
0, 5 – 1 larwy na jednym źdźble: jęczmienia jarego, pszenicy jarej, pszenżyta jarego i owsa.

Skrzypionki w zbożach należy zwalczać aktualnie zarejestrowanymi w Polsce insektycydami (tab. 1). Ograniczeniu liczebności skrzypionek sprzyjają zabiegi agrotechniczne, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych oraz zrównoważone nawożenie.

Tabela 1. Insektycydy zarejestrowane do zwalczania skrzypionek zbożowych.

Insektycyd Dawka w l,
lub kg/ha
Optymalna temperatura
stosowania
Ammo Super 100 EW 0,1 poniżej 20oC
Bi 58 Nowy 400 EC 0,5 powyżej 15oC
Bulldock 025 EC 0,25 poniżej 20oC
Cyperkill Super 25 EC 0,1 poniżej 20oC
Danadim 400 EC 0,5 powyżej 15oC
Danadim Progress 400 EC 0,5 poniżej 20oC
Decis 2,5 EC 0,25 poniżej 20oC
Decistab TB 10 tab. powyżej 15oC
Dimezyl 400 EC 0,5 powyżej 15oC
Dimilin 25 WP 0,3 poniżej 20oC
Fastac 100 EC 0,1 poniżej 20oC
Fury 100 EW 0,1 poniżej 20oC
Karate Zeon 050 CS 0,1 poniżej 20oC
Minuet 100 EW 0,1 15 – 25oC
Nurelle D 550 EC 0,6 15 – 25oC
Nurelle Max 515 EC 0,6 poniżej 20oC
Patriot 2,5 EC 0,25 poniżej 20oC
Patriot 100 EC 0,0625 powyżej 20oC
Pyrinex 480 EC 0,6 poniżej 20oC
Ripcord Super 050 EC 0,2 poniżej 20oC
Sumi-Alpha 050 EC 0,25 poniżej 20oC
Talstar 100 EC 0,1 poniżej 20oC
Doc. dr hab. Marek Mrówczyński,
inż. Henryk Wachowiak
IOR – PIB w Poznaniu