Najważniejsze szkodniki zbóż

0
1128

Postępujące zmiany klimatu wprowadzenie nowoczesnych technologii uprawy zbóż, intensywna ochrona przed chwastami i chorobami, hodowla nowych odmian, wysokie nawożenie sprzyjają rozwojowi różnych gatunków szkodników.

W ostatnich latach coraz większe znaczenie mają szkodniki mało znane, które od wielu lat nie miały znaczenia ekonomicznego. Przykładem jest liczny pojaw pluskwiaków: żółwinka zbożowego i lednicy zbożowej. Są to szkodniki znane głównie w południowej części kraju, obecnie zasiedlają także plantacje w Polsce centralnej. Szkody wyrządzają larwy i postacie dorosłe, które nakłuwają, wysysając soki głównie z ziarniaków, kłosów, liści i pochew liściowych. Powoduje to brak lub słabe wykształcanie ziarniaków, wcześniejsze bielenie kłosów oraz białe plamki na liściach. Uszkodzone rośliny gorzej rosną, słabo się kłoszą, a uzyskane ziarno jest gorszej, jakości.

Na terenie Wielkopolski od niedawna zaobserwowano duże uszkodzenia spowodowane żerowaniem nałanka kłośca. Chrząszcze żerują początkowo na trawach, później na zbożach ozimych powodując uszkodzenia kłosów i ziarna. Jest to gatunek ciepłolubny zasiedlający najczęściej nieużytki i zaniedbane pola. Do najważniejszych gatunków szkodników zbóż występujących na terenie Polski i wymagających zwalczania metodami chemicznymi należą: skrzypionki, mszyce i pryszczarki. W niektórych rejonach obserwuje się również masowe pojawy ploniarki zbożówki, oraz niezmiarki paskowanej i wciornastków. W niektórych latach lokalnie występują uszkodzenia spowodowane przez śmietkę ozimówkę, skoczka sześciorka i miniarki.

Mszyce
Larwy i postacie dorosłe uszkadzają rośliny zbóż przez wysysanie soków z liści, pochew liściowych, źdźbeł i kłosów. Powoduje to zachwianie gospodarki wodnej rośliny, co prowadzi do więdnięcia i zasychania młodych roślin, natomiast u starszych roślin do niewykłaszania zbóż i bielenia kłosów. Dużym zagrożeniem powodowanym przez mszyce są przenoszone choroby wirusowe. W jednym sezonie wegetacyjnym, zależnie od gatunku może się rozwijać od ośmiu do dwunastu pokoleń. W ciągu 30-dniowego życia (w optymalnej temperaturze), przy wysokim wskaźniku reprodukcji, populacja mszycy zbożowej może się podwoić podczas trzech dni, a po 20 dniach wzrost może być pięćdziesięciokrotny. Stosowanie nawozów azotowych sprzyja rozwojowi mszyc, ponieważ potrzebują dużej ilości rozpuszczalnych związków azotowych. Mszyce należą do pluskwiaków równoskrzydłych z rodziny mszycowatych. Są niewielkich rozmiarów, od 1,5 do 3 mm, różnie zabarwione, występują osobniki uskrzydlone i bezskrzydłe, wspólną cechą charakterystyczną jest występowanie w tylnej części odwłoka dwóch rurek zwanych syfonami.

Niezmiarka paskowana
Muchówka długości około 4 mm, żółta z czarnym trójkątem między oczami, tułów z czarnymi wzdłużnymi paskami, odwłok z 4 poprzecznymi wstęgami. Dorosłe owady pojawiają się w okresie kłoszenia żyta. Samice składają jaja pojedynczo, na szczytowych liściach późno wyrastających łanów pszenicy i jęczmienia. Wyklute po około 8 dniach larwy przedostają się do kłosów i pochew liściowych. Larwy żerują idąc w dół aż do głównego kolanka w źdźble, przepoczwarczają się po około 30 dniach w pochwie liściowej. Objawy żerowania można zauważyć dopiero w fazie kłoszenia się zbóż. Zaatakowana część źdźbła nie rośnie, dokłosie jest znacznie skrócone, a kłos często pozostaje w pochwie. Drugie pokolenie występuje w okresie żniw jęczmienia jarego, jaja są składane od początku września na liściach samosiewów zbóż i trawach. Larwy niszczą tylko pęd u podstawy, gdzie zimują, przepoczwarczają się wiosną. Rośliny zbóż ozimych atakowane jesienią grubieją u nasady, silnie się krzewią lub zamierają.
Pszenica ozima siana wcześnie jest silniej uszkadzana od sianych w końcu września. Insektycydy zastosowane przeciwko ploniarce zbożówce ograniczają straty powodowane przez niezmiarkę paskowaną. Próg szkodliwości: 1 jajo na 10 źdźbłach lub 10% uszkodzonych źdźbeł.

Ploniarka zbożówka
Dorosła muchówka długości 2 mm, o lśniąco-czarnym ciele, czerwonych oczach i brązowo-żółtych odnóżach. Lot pierwszego pokolenia odbywa się od końca kwietnia do początku czerwca, natomiast od końca czerwca do sierpnia występuje pokolenie letnie, a od sierpnia do końca października pokolenie jesienne. Samice składają pojedynczo od 25 do 35 jaj. Larwy smukłe, lśniące, białe, do 5 mm, bez nóg, z jedną parą czarnych silnych haków gębowych i dwiema małymi brodawkami z tyłu ciała. Larwy I i II pokolenia uszkadzają młode zasiewy, podczas, gdy larwy II i częściowo także I pokolenia niszczą zawiązki ziaren. Larwa uszkadza w zbożach zawsze tylko jeden pęd, jej rozwój trwa od 20 do 30 dni. U zaatakowanych roślin zaobserwować można we wczesnojesiennych i późno wiosennych zasiewach żółknięcie i obumieranie liści sercowych, rośliny, które się nie rozkrzewiły obumierają, a rozkrzewione tworzą zwiększoną liczbę pędów, które rzadko się wykłaszają.

Pryszczarek pszeniczny, paciornica pszeniczanka
Należące do muchówek pryszczarkowate są wysmukłymi owadami, które na długich nogach trzymają się plew, wylatują w czasie kłoszenia. Larwy powodują zniszczenia ziarniaków, wysysając z nich soki. Są wielkości od 2 do 2,5 mm, żółte lub pomarańczowo-czerwone, bez nóżek. Na jednym zawiązku można spotkać około 6 larw paciornicy pszeniczanki, larwy pryszczarka pszenicznego żerują pojedynczo. Na skutek zaatakowania kłosków, pęka okrywa owocowa, co często prowadzi do infekcji wirusowych. Około połowy czerwca dorosłe osobniki wydostają się z gleby. Samice paciornicy pszeniczanki składają od 5 do 8 jaj na zawiązkach ziarniaków, natomiast samice pryszczarka pszenicznego składają jaja pojedynczo. Po 5 do 10 dni wylęgają się i rozpoczynają żer larwy. Po 3 ? 4 tygodniach larwy schodzą do gleby gdzie zimują w kokonach. Uprawy pszenicy są zagrożone jedynie przez około 5 dni, ponieważ paciornica pszeniczanka znajduje się w kłosach jedynie w okresie wczesnego kłoszenia się, a pryszczarek pszeniczny zajmuje kłosy na krótko przed kwitnieniem. Oba gatunki występują w nieregularnych odstępach czasowych i są groźnymi szkodnikami regionalnymi.

Tabela 1. Metody i sposoby ochrony zbóż przed szkodnikami.

Szkodnik

Metody i sposoby ochrony

Miniarki

izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, opryskiwanie roślin

Mszyce

izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, zrównoważone nawożenie, zaprawianie nasion, opryskiwanie roślin selektywnymi insektycydami, zwłaszcza brzegów plantacji,

Niezmiarka paskowana

izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, późnysiew zbóż ozimych, zboża jare – odmiany szybko rosnące i wcześnie kłoszące się, zwiększenie wysiewu ziarna, opryskiwanie roślin

Pryszczarki

agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin, zwłaszcza na brzegu pola selektywnymi insektycydami

Skoczek sześciorek

agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wysiew odmian wczesnych, zwiększenie nawożenia, opryskiwanie roślin, zwłaszcza na brzegach plantacji

Skrzypionki

agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin, zawłaszcza na brzegu pola

Wciornastki

agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin

O pryszczarku zbożowcu i skrzypionkach w następnych materiałach.