Mątwiki na roślinach warzywnych

Nicienie są jedną z najliczniejszych grup zwierząt. Te robaki obłe są bardzo groźnym przeciwnikiem rolników. Atakują niemal wszystkie gatunki roślin, zarówno jedno-, jak i dwuliścienne. Wiele gatunków nicieni jest polifagami, czyli atakuje wiele gatunków roślin, przez co walka z nimi jest często utrudniona. Jedynie znajomość roślin atakowanych, czyli wiedza o odpowiednim płodozmianie, może pozwolić rolnikom na zmniejszenie strat lub ich zapobieganiu. W poniższym artykule przedstawimy najważniejsze nicienie z rodziny mątwików występujące w polskich uprawach warzyw.

Mątwik grochowy (Heterodera goettingiana) poraża głównie groch, bób oraz wykę. Może on również porażać w pewnych okolicznościach soczewicę, soję oraz łubin.
Samice tego nicienia mają formę cyst, nie ma białej osłonki. Samce natomiast mają typowy kształt robakowaty o długości nieco przekraczającej 1 mm. Samice mątwików grochowych są w stanie wytworzyć od 150 do 200 jaj, natomiast długość całkowitego rozwoju nie przekracza 12 tygodni, natomiast w sprzyjających warunkach środowiska może ulec skróceniu do zaledwie 5 tygodni. W polskich warunkach klimatycznych w uprawach polowych obserwowane jest jedno pokolenie w ciągu roku.
W przypadku pojawienia się na polu mątwika grochowego należy pamiętać, że brak rośliny żywicielskiej powoduje obniżenie liczebności tych nicieni w glebie. Wynika to z faktu opuszczania przez larwy cyst, które z braku pożywienia obumierają.
Pierwszymi objawami porażenia grochu przez mątwika grochowego jest bledniecie oraz karłowacenie roślin. Zaatakowane rośliny są słabo rozgałęzione, a ich pędy są cienkie u podstawy. Od połowy maja liście żółkną, a następnie brunatnieją. Proces ten, co warto podkreślić następuje od dołu rośliny. Kwitnienie porażonych roślin następuje wcześniej niż roślin zdrowych lub w ogóle nie występuje. Przy podejrzeniu pojawienia się na plantacji tych nicieni warto przyjrzeć się korzeniom roślin- są one cienkie, brodawki korzeniowe zanikają lub występują w niewielkiej ilości. Na łodygach, u ich podstawy można zauważyć sczernienia powodowane przez grzyby.
Rośliny silnie zaatakowane już we wczesnym stadium rozwojowym mogą zamierać, szczególnie przy niewielkich opadach lub braku nawadniania. Wynika z braku możliwości pobierania wody z gleby przez porażone korzenie. Natomiast w przypadku odpowiedniej ilości wody w glebie rośliny nie są narażone na tak duże uszkodzenia. W takim wypadku w czerwcu na korzeniach grochu można zauważyć samce mątwika grochowego, które osiągają w tym czasie wielkość około 0,5 mm.
Znaczenie tych nicieni dla plantatorów może być bardzo duże. W przypadku nie stosowania odpowiedniego płodozmianu straty mogą wynieść nawet 100%.
Jak zwalczać? Przede wszystkim należy pamiętać przerwie w uprawie roślin żywicielskich, która powinna wynosić 5-6 lat. Także stosowanie odpowiedniego nawożenia może ograniczyć straty powodowane przez mątwika grochowego. Między innymi dodatkowe dawki nawozów azotowych zmniejszają straty.
Mątwik kapuściany (Heterodera cruciferae) atakuje głównie rośliny z rodziny krzyżowych takie jak kapusty, rzepak rzepa oraz brukiew.
Samice mają typowy kształt dla mątwików- przybierają formę cytrynkowatych cyst. Natomiast samce o kształcie robakowatym mają długość nieprzekraczającą 1,2 mm.
Objawy żerowania na rzepaku i rzepie ścierniskowej przejawiają się w zahamowanym rozwoju. Kapusty natomiast, ze względu na zdolność do wytwarzania nowych korzeni są mniej podatne na atak mątwika kapuścianego, jednak przy silnym porażeniu także kapusty mogą ulec zahamowaniu wzrostu.
W przypadku pojawienia się mątwików kapuścianych na plantacji należy unikać uprawy roślin żywicielskich na okres kilku lat. Ponieważ rośliny krzyżowe są odporne na ataki tych nicieni nie stanowią one dużego zagrożenia dla gospodarki polskiej.

Mątwik burakowy (Heterodera schachtii) żeruje głównie na burakach,rzepaku oraz kapuście.
Samice w formie cyst są koloru krzemowobiałego, natomiast po obumarciu brunatnieją. Samce są kształtu robakowatego o długości około 1,5 mm. Żywotność cyst może osiągnąć nawet 10 lat, przez co są dużym zagrożeniem dla rolnika.
Objawy żerowania mątwika burakowego można zauważyć na burakach już na przełomie czerwca i lipca, kiedy to zaatakowane rośliny przestają rozwijać się w prawidłowy sposób. Porażone rośliny są skarłowaciałe o zżółkniętych liściach zewnętrznych, szybko zasychają. U roślin zaatakowanych można zauważyć zjawisko wytwarzania dodatkowych korzeni, przez co na użytkowej części buraków można zauważyć zjawisko powstawania tzw. brody”.
W przypadku kapust cysty mątwika burakowego można zaobserwować w zależności od odmiany w czerwcu oraz pod koniec września i na początku października. Objawy żerowania widoczne są przede wszystkim u rozsady kapusty. W przypadku jej porażenia rośliny żółkną, więdną i nie zawiązują główek.
Zwalczanie tych nicieni polega głównie na stosowaniu odpowiedniego płodozmianu, ponieważ w przypadku braku roślin żywicielskich spada populacja mątwika burakowego w polu. Ważne jest zastosowanie w płodozmianie roślin wrogich, do których należą: żyto, lucerna, cykoria cebula oraz kukurydza.

Mapka – Drogi migracji i miejsca występowania mątwika ziemniaczanego.

Mątwik ziemniaczany (Globrodera rostochiensis) pasożytuje głównie na ziemniakach oraz pomidorach.
Samice mątwików ziemniaczanych mają formę owalnych cyst, w których może znajdować się nawet 700 jaj. Samce są kształtu robakowatego i osiągają długość około 1 mm.
Larwy tych nicieni opuszczają cysty najliczniej w temperaturze od 15 do 20 0C. Jednak nie wszystkie larwy opuszczają cystę w ciągu jednego roku, proces ten może trwać nawet kilka lat. W polskich warunkach klimatycznych rozwój samicy trwa od około 50 do 75 dni, natomiast rozwój samca jest znacznie krótszy i wynosi około półtora miesiąca. Tak jak w przypadku mątwików burakowych mątwiki ziemniaczane nie mogą rozwijać się bez rośliny żywicielskiej.
Objawy żerowania na ziemniakach to przede wszystkim wolniejszy rozwój zaatakowanych roślin i widoczne są one już w kilka tygodniu od wzejścia ziemniaków i występują placami. Pędy porażonych roślin są nieliczne i cienkie, liście żółkną od wierzchołków. Proces ten rozpoczyna się od dolnych liści i stopniowo przenosi się na górne liście. Liście porażonych roślin po etapie żółknięcia zaczynają brunatnieć co prowadzi do ich zupełnego zamierania.
Aby uzyskać pewność czy nasze pole zostało zaatakowane przez mątwika ziemniaczanego należy sprawdzić bulwy ziemniaka, ponieważ to na nich najlepiej widoczne są cysty tych nicieni. Poza widocznymi na korzeniach użytkowych białymi, złotożółtymi lub brunatnymi cystami można zauważyć korzenie piętrowe, bulwy są natomiast małe, niewykształcone, a pod krzakiem jest ich zaledwie kilka.
Mątwik ziemniaczany ma bardzo duże znaczenie gospodarcze przede wszystkim ze względu na fakt umieszczenia go na liście kwarantannowej. Oznacza to, ze porażone pole do momentu wyeliminowania szkodnika jest objęte kwarantanną. Powoduje to wzrost kosztów oraz utratę zysków. Warto zatem zadbać o to, by w naszej uprawie nie pojawiły się mątwiki ziemniaczane.
W zwalczaniu i zapobieganiu pojawieniu się mątwików ziemniaczanych ważne jest stosowanie odpowiedniego płodozmianu, przerwa w uprawie roślin żywicielskich powinna wynosić od 4 do 5 lat. W tym czasie powinniśmy uprawiać konopie, buraki pastewne, grykę, żyta oraz koniczyny w czystym siewie lub w mieszance z trawami. Polecane jest także uprawianie odmian roślin odpornych, co powoduje zmniejszenie populacji mątwików oraz obniżenie strat.

Mątwik marchwiany (Heterodera carotae) żeruje głównie na marchwi uprawnej oraz marchwi zwyczajnej.
Samice mają kształt cytrynko waty i są koloru brunatnego, natomiast samce są kształtu robakowatego a długość ich ciała nie przekracza 1,2 mm.
Objawy porażenia są podobne jak w przypadku innych mątwików. Rośliny są karłowate, natomiast na korzeniach widoczne są cysty.
W zwalczaniu mątwika marchwianego najlepiej zastosować przerwę w uprawie rośliny żywicielskiej. Ponieważ nicień ten jest jedynie pasożytem jedynie marchwi, nie ma problemu w ustaleniu odpowiedniego płodozmianu.