Kierunki zmian w doborze odmian ziemniaka do produkcji

0
2024

Odmiany roślin uprawnych o określonym genotypie wnoszą specyficzne cechy użytkowe (gospodarcze), biologiczne, w tym odpornościowe i agrotechniczne (technologiczne). Jednocześnie odmiana reprezentuje pewną wartość marketingową jako element wyróżniający (marka) określonej partii produktu.

Odmiany oraz kwalifikowany materiał nasienny stanowią podstawowy środek produkcji w uprawie roślin oraz decydują o wielkości i jakości zbioru, a tym samym o opłacalności i możliwości zbytu na coraz bardziej konkurencyjnym rynku. W doborze odmian ziemniaka w krajach Unii Europejskiej (Katalog Wspólnotowy) dostępnych jest 1247 odmian.

Produkcja nasienna i częstotliwość wymiany sadzeniaków
Polska wyróżnia się zdecydowanie największym areałem produkcji ziemniaka, stanowiącym prawie 26% powierzchni w całej UE. Pod względem powierzchni nasiennej kraj nasz zajmuje dopiero piąte miejsce. Najwyższymi wskaźnikami powierzchni i udziału plantacji nasiennych w ogólnym areale produkcji ziemniaków odznacza się Holandia, gdzie ze względu na specjalizację w eksporcie sadzeniaków kwalifikowanych, uprawy nasienne stanowią prawie 23%. W wysokorozwiniętych krajach UE (tzw. UE-15) udział plantacji nasiennych stanowił w roku 2007 średnio 8,3%, natomiast w krajach, które wstąpiły do tego ugrupowania w maju 2004 r. (tzw. UE-12) jedynie 1,4%. Polska na tle unijnych krajów przodujących w produkcji ziemniaków odznacza się bardzo niskim (około 1%) udziałem produkcji nasiennej w stosunku do ogółu plantacji ziemniaków. Uwzględniając import sadzeniaków, powyższy poziom produkcji nasiennej pozwala na częstotliwość wymiany kwalifikowanych sadzeniaków w Polsce na plantacjach ziemniaków jako surowca do przetwórstwa spożywczego i skrobiowego od 1 do 3 lat. Niezadowalająca jest natomiast częstotliwość wymiany kwalifikowanych sadzeniaków w produkcji rynkowej ziemniaków jadalnych – co około 10 lat.
Według wykonanych w sierpniu 2008 r. badań ankietowych w przedsiębiorstwach nasiennych przekazujących swoją ofertę sprzedaży sadzeniaków do prowadzonego w IHAR Bonin banku informacji o rynku ziemniaków, jako najważniejsze przyczyny niskiej częstotliwości wymiany sadzeniaków w naszym kraju wymieniono następujące czynniki kształtowane przez rynek: niestabilny rynek zbytu ziemniaków towarowych, niezadowalającą dochodowość rolnictwa, rozdrobnienie produkcji i stosunkowo duży udział produkcji na własne potrzeby gospodarstw. Jako kolejną przyczynę wymieniono niską świadomość konieczności i opłacalności wymiany. Niski poziom produkcji nasiennej powoduje, że postęp genetyczny w plenności i jakości, reprezentowany przez nowe odmiany, jest w praktyce rolniczej wykorzystany w zbyt małym stopniu. Odbudowa produkcji nasiennej i zwiększenie wymiany sadzeniaków jest więc strategicznym celem całej branży ziemniaka.

Tendencje na rynku nasiennym
Najważniejszym zjawiskiem na rynku nasiennym w Polsce jest stabilizacja (po wcześniejszej długookresowej tendencji spadkowej) na stosunkowo niskim poziomie (5,1 tys. ha w 2009 r.) powierzchni plantacji nasiennych. Obserwowane w ostatnich latach zmiany dotyczą kilku problemów. Zwiększa się liczba odmian ziemniaków dostępna w obrocie nasiennym (rozdrobnienie rynku), jednak nie zmniejsza się udział kilkunastu odmian dominujących w obrotach rynkowych (koncentracja rynku). Reprodukcja nasienna ziemniaka (i miejsca zakupu) przesuwa się w coraz większym stopniu do województw północnych – w 2008 r. 49,3% plantacji nasiennych zlokalizowanych było w woj. pomorskim i zachodniopomorskim. Rosnąca konkurencja na rynku ziemniaków spowodowała zmianę kryteriów doboru odmian do produkcji. Miejsce dominujących wcześniej cech istotnych dla producenta (plenność i odporność na choroby) zajęły cechy ważne dla odbiorcy (konsumenta): smak, ładny wygląd, przydatność kulinarna, itp. Ekspansja odmian zagranicznych (w 2009 r. stanowiły 57,3% w reprodukcji). Polskie odmiany nie ustępują jakością, stąd ich właściciele powinni zwiększyć nakłady i poprawić skuteczność własnych działań marketingowych, zmierzających do odzyskania utraconego rynku.

Dostępne odmiany na rynku
W 2009 roku na terenie Polski były reprodukowane 164 odmiany ziemniaków. Większość z nich (114) jest wpisana do polskiego Krajowego Rejestru, natomiast pozostałe (50) pochodzą z Katalogu Wspólnotowego. Wzrastająca liczba odmian w obrocie oraz trudności na rynku sadzeniaków zwiększają wagę prawidłowego doboru odmian do uprawy. Dane dotyczące charakterystyki odmian można znaleźć w publikacjach IHAR i COBORU. W wydawanym od 1991 roku w IHAR Bonin kwartalniku dla producentów ziemniaków pt. Ziemniak Polski”, publikowana jest coroczna oferta sprzedaży poszczególnych przedsiębiorstw nasiennych (dostępna jest również na stronie internetowej IHAR – www.ihar.edu.pl)
Czynnikiem wyjściowym procesu doboru odmian jest dostępność kwalifikowanych sadzeniaków danej odmiany na rynku, określona wielkością powierzchni reprodukcji i udziałem w produkcji nasiennej. W ostatnim dziesięcioleciu nastąpiły znaczne zmiany pod względem struktury odmian w naszym kraju. W tabeli 1 przedstawiono te zmiany w odniesieniu do odmian o największym udziale na rynku polskim.

Tabela 1. Zmiany udziału odmian ziemniaków w powierzchni plantacji nasiennych w Polsce w latach 2001-2009, (%).

Nazwa odmiany 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Jadalne bardzo wczesne i wczesne
Denar 0,3 1,3 2,3 5,7 4,2 0,2 3,2 6,7 6,5
Drop 2,6 2,4 0,5 0,7 0,6 0,6 0,4 0,1 0,1
Lord 1,2 2,8 4,7 1,9 1,1 0,1 1,1 4,2 7,0
Orlik 3,4 2,4 2,0 1,6 0,7 0,4 1,1 0,7 0,5
Owacja 0,0 0,4 1,2 2,0
Ruta 4,7 2,7 1,9 0,2 0,6 1,1 0,7 0,4 0,2
Innovator 0,5 0,8 2,2 5,1 4,9 5,4 5,1 7,8 8,5
Karlena 2,0 2,4 2,2 1,2 2,3 2,0 2,2 1,1 0,2
Vineta 2,6 4,4 5,1 7,0 7,9 11,5 10,1 9,0 9,1
Jadalne średnio wczesne
Asterix 1,4 1,7 2,2 3,5 3,2 1,8 1,5 0,8 0,8
Irga 3,7 2,9 2,1 3,1 3,0 1,5 2,4 2,1 1,6
Sante 3,6 3,2 1,7 1,3 0,9 0,6 0,6 0,8 1,1
Satina 0,5 0,5 0,8 2,4 4,5 6,0 5,6 4,5 3,7
Tajfun 0,2 1,2 1,7 1,4 2,0 2,9
Jadalne średnio późne
Bryza 2,1 2,7 0,7 1,3 2,0 0,9 0,6 0,7 0,6
Jelly 0,0 0,3 1,5 2,3 2,4
Skrobiowe średnio wczesne i średnio późne
Glada 2,7 4,0 4,0 0,4 0,4 1,1 0,8 1,0 1,0
Hermes 1,3 1,1 1,4 2,3 3,4 4,4 5,1 5,5 5,3
Ikar 1,2 1,5 3,0 2,7 3,1 2,2 1,5 1,3 1,0
Kuba 1,2 2,6 4,1 3,6 1,2 1,4 1,6 1,5 1,4
Pasat 0,2 0,9 2,5 5,4 3,6 1,2 0,6
Rumpel 0,3 1,2 3,6 4,5 5,3 3,1 2,4 1,7 1,0
Saturna 3,9 3,8 5,1 4,1 3,5 3,1 3,1 2,4
Skrobiowe późne
Bzura 4,2 4,1 1,0 0,2 0,2 0,4 0,3 0,3 0,3
Hinga 3,4 1,7 0,2 0,2 0,4 0,1 0,8 0,7 0,9
Jasia 1,7 1,6 1,7 2,3 2,4 2,9 3,1 2,3 2,2
Skawa 0,6 0,3 0,0 0,4 0,2 0,9 0,8 1,0 1,5

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych GIORiN (Analizy rynkowe nr 36, IERiGŻ)

Konkurencja odmian zagranicznych
Od czasu zarejestrowania w 1995 r. pierwszej zagranicznej odmiany ziemniaka Vital (holenderskiej firmy Hettema – obecnie HZPC), systematycznie zwiększa się ich presja konkurencyjna na rynku polskim. Przyspieszenie pod tym względem nastąpiło z chwilą akcesji naszego kraju do UE. Od tego czasu mogą być na naszym terenie uprawiane i reprodukowane wszystkie (oprócz odmian nieodpornych na raka ziemniaka – do roku 2013) odmiany wpisane do Wspólnotowego Katalogu. Konkurencja odmian zagranicznych istotnie poszerzyła spektrum dostępnych rolnictwu zasobów genetycznych. Konkurencja ta dotyczy prawie wyłącznie firm hodowlano-nasiennych niemieckich i holenderskich. Największa przewaga zagranicznych hodowli dotyczy grupy odmian wykorzystywanych w przetwórstwie spożywczym na frytki i chipsy.
W grupie odmian skrobiowych zdecydowana przewagę pod względem powierzchni nasiennej uzyskują odmiany polskich hodowli, głównie PMHZ Strzekęcin oraz HR Szyldak. W grupie odmian jadalnych bardzo wczesnych i wczesnych w 2009 roku uzyskała przewagę firma hodowlano-nasienna Grupy IHAR Hodowla Ziemniaka Zamarte, po kilku latach dominacji niemieckiej firmy Europlant. Na polskim rynku odmian jadalnych na późniejszy zbiór (średnio wczesnych i średnio późnych) w kilku ostatnich latach przeważają hodowle niemieckie, głównie Saka-Ragis i Europlant. Ogólnie największą powierzchnią nasienną wyróżnia się polska firma HZ Zamarte (1009 ha i 28 reprodukowanych odmian) wyprzedzając niemiecką hodowlę Europlant (724 ha i 22 odmiany w reprodukcji) oraz polską PMHZ Strzekęcin (725 ha i 22 odmiany).

Kryteria doboru odmian jadalnych i skrobiowych do uprawy
Najważniejszym kryterium doboru odmian do uprawy w gospodarstwach jest dostosowanie do wymagań odbiorcy ziemniaków, np. określonych w umowie kontraktacyjnej. Rynek ziemniaków ulega stopniowej fragmentaryzacji – poszukiwane są odmiany o specyficznych cechach, ściśle dostosowanych do wymagań danego kierunku użytkowania. Przykładowo do pakowania bulw surowych obranych powinny być stosowane odmiany o nieciemniejącym miąższu surowym (tab. 2). Dlatego ważne jest, aby kierunek użytkowania i zbytu określić przed sadzeniem ziemniaków.
Przy dostawach ziemniaków jadalnych na tzw. wolny rynek istotny jest wybór odmiany o dużej wartości marketingowej – popularnej wśród lokalnych konsumentów.
Kolejne cechy, których znaczenie rośnie jako kryteriów doboru to jak najlepszy smak i jakość kulinarna, w tym przydatność do sporządzania przetworów (np. frytki, placki, sałatki) oraz cechy morfologiczne decydujące o ładnym wyglądzie bulw. Potencjał plonotwórczy oraz odporność na choroby i szkodniki są wśród kryteriów doboru uwzględniane w dopiero w dalszej kolejności. Do produkcji w warunkach ekologicznych i integrowanych powinny być dodatkowo wybierane odmiany o niższych wymaganiach agrotechnicznych (mniej intensywne), lepiej dostosowane do lokalnych warunków przyrodniczych oraz w miarę możliwości o wyższej odporności na choroby i szkodniki. Należy tu wymienić w pierwszej kolejności odmiany polskiej hodowli. Dotychczas na polskim rynku dużym powodzeniem cieszyły się ponadto odmiany nowe – wyhodowane w ostatnich kilku latach. Można powiedzieć, że odgrywał tutaj rolę tzw. efekt nowości. Wzorem sytuacji w krajach zachodnioeuropejskich rozwój trwałych powiązań rynkowych między rolnikami a nabywcami ziemniaków prawdopodobnie zmniejszy popularność nowych odmian. Również przedsiębiorstwa hodowlano-nasienne jako właściciele odmian powinny zwiększać efektywność ekonomiczną swojej działalności poprzez koncentrację oferowanego asortymentu odmianowego oraz ukierunkowanie na nasiennictwo i wzmacnianie pozycji rynkowej swoich czołowych odmian.
W produkcji ziemniaków skrobiowych jako podstawowe kryterium doboru należy traktować wielkość plonu skrobi z jednostki powierzchni uprawy, a jako kryterium dodatkowe zawartość skrobi w bulwach. Dalsze cechy, które powinny być brane pod uwagę w przypadku doboru odmian skrobiowych, to możliwie wysoka odporność na zarazę ziemniaka, a także takie cechy jak: odporność na pozostałe choroby grzybowe i bakteryjne, skrócony okres wegetacji (aby zbiór rozpocząć wcześniej niż w październiku), odporność na mątwika ziemniaczanego, wymagania glebowe i wodne (dostosowane do warunków gospodarstwa).

Tabela 2. Zestawienie odmian ziemniaka (wpisanych do Krajowego Rejestru) przydatnych na ważniejsze kierunki użytkowania i rynki zbytu.
Grupa użytkowa odmian

Grupa użytkowa odmian Nazwa odmiany
Do pakowania bulw surowych obranych (o nieciemniejącym miąższu surowym) Asterix, Cecile, Denar, Fianna, Flaming, Ewelina, Impala, Jelly, Pirol, Satina, Vitara, Zagłoba, Żagiel
Do produkcji sałatek (o lekko zwięzłym miąższu – typ AB i nieciemniejącym po ugotowaniu – ocena 8,5 i powyżej) Andromeda, Bard, Carrera, Clarissa, Denar, Drop, Elanda, Impala, Karatop, Korona, Lord, Vineta
Do produkcji purre (o lekko mączystym miąższu – typ CD i nieciemniejacym po ugotowaniu – ocena 8,5 i powyżej) Agnes, Amora, Augusta, Benek, Bryza, Cycloon, Lady Claire, Nora, Owacja, Pirol, Romula, Tajfun, Veronie, Quincy, Zeus
Do przerobu na frytki Asterix, Finezja, Fresco, Innovator, Monsun, Nora, Orlik, Redstar, Victoria, Wiking
Do przerobu na czipsy Albatros, Cedron, Gracja, Karlena, Kuba, Lady Claire, Orlik, Pirol, Redstar, Romula, Tucan
Do pieczenia Asterix, Augusta, Bila, Fianna, Fresco, Innovator, Lady Claire, Orlik,
Do przerobu na placki i pyzy Augusta, Bryza, Cekin, Fianna, Monsun, Orlik, Owacja, Pirol, Satina, Tajfun, Wiking, Zeus
Do uprawy na najwcześniejszy zbiór Impala, Karatop, Fresco, Denar, Arielle, Velox, Ruta, Krasa, Orlik, Lord, Miłek, Bard
O białym (kremowym) miąższu Aruba, Ametyst, Fianna, Innovator, Irga, Roko, Wiking
O czerwonej (różowej) skórce Czerwona: Asterix, Bellarosa, Cecile, Courage, Flaming, Raja, Redstar, Rosalind, Roko, różowa: Irga, Kolia
Do produkcji ekologicznej Bila, Bard, Bartek, Cekin, Denar, Folva, Jelly, Korona, Lord, Satina, Tajfun, Żagiel
Do przerobu na krochmal i spirytus Sonda, Ślęza, Hinga, Skawa, Inwestor, Kuras, Gandawa, Jasia, Bzura, Ikar, Umiak, Neptun, Pasat, Rudawa, Pasja, Glada, Pokusa, Sekwana, Kuba, Rumpel, Danuta

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany, podajesz go wyłącznie do wiadomości redakcji. Nie udostępnimy go osobom trzecim. Nie wysyłamy spamu.
Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem*.
Please enter your name here
Please enter your comment!

Polityka Prywatności