O ile w byłej NRD motoryzacja samochodowa stała na poziomie takich wynalazków jak Trabant czy Wartburg, to maszyny rolnicze spod znaku Fortschritt były prawie… idealne, no dobrze – zaskakująco dobre. Takim właśnie był Fortschritt ZT-300/303 – ewidentnie najlepszy ciągnik socjalizmu.
Zobacz także: Ile kosztują Belarusy w Rosji? Myślicie, że jest tanio? Ceny nas zaskoczyły
Mówią, że w NRD samochody stały na poziomie średniowiecza – i nic dziwnego, bo kto lubił dłuższe postoje przy drodze, ten miał wrażenia jak w muzeum motoryzacji. Ale kiedy wjeżdżały na pole maszyny marki Fortschritt, wschodni blok robił oczy jak talerze – a i u nas, w krainie Ursusem płynącym, nie brakowało spojrzeń pełnych zazdrości.
Szczególnie seria ciągników ZT-300 (Zug Traktor), a w jej ramach model ZT-303, zasłużyły sobie na słowa uznania: proste, mocne, niezawodne – takie, że aż szkoda, iż nie dało się nimi naprawić całego systemu gospodarczego “radosnego” socjalizmu.
Fortschritt ZT-303 – jak powstał najlepszy ciągnik w Układzie Warszawskim?
Trzeba tu najpierw jasno wyjaśnić, że nazwa “Fortschritt” nie była jakoś specjalnie nazwą marki w dzisiejszym ujęciu, ale dotyczyła nazwy zrzeszenia zakładów w jeden – powiedzielibyśmy dziś – koncern, ale wtedy ładnie “Kombinat”. To mniej więcej tak, jak wówczas nasza polska Unitra albo Pollena czy Społem. Skoro już wyjaśnione, to przechodzimy do ciągnika…
Seria ZT-300 powstawała w zakładach VEB Traktorenwerk Schönebeck od końca lat 60. (start ok. 1967 r.) i była produkowana przez następne kilkanaście lat. To projekt mający sprostać wymaganiom państwowych gospodarstw rolnych – i tu zadanie było jasne: miało być mocno, trwale i prosto. Dlaczego?
Zacznijmy od tego, że gdy powstało NRD, to się w nim tak rozpędzili we wdrażaniu na siłę socjalizmu, że chyba przegonili w tym swój ideał, czyli ZSRR. A jak się miał rolnik prywatny? No chyba jakiś żart! Każde pole było państwowe, a że pól było dużo, to trzeba do nich ciągników. I to porządnych.
Wschodnioniemiecka inżynieria to było coś…
Fakt, że w latach 60. ubiegłego wieku we wschodnich Niemczech nie brakowało porządnie wykształconych inżynierów, którzy swoją karierę rozpoczynali na budowie U-bootów, Tygrysów, czy innych raczej mało rolniczych panzerkampfwagenów. To był całkiem dobry potencjał ludzki – jakby dziś powiedzieli w dziale HR.
No a więc wschodnioniemieccy inżynierowie nie wyważali drzwi, ale wzięli co było pod ręką – znakomity silnik 4 VD 14,5/12-1 SRW produkowany przez IFA Motorenwerke Nordhausen (jednostkę na drobnej licencji zachodnioniemieckiego MAN-a), konkretną trzybiegową skrzynię biegów, postawili to wszystko na półramie i dorzucili z czasem przedni napęd od czteronapędowej ciężarówki IFA W50.
Czy Fortschritt ZT-303 to tylko ładna legenda, czy nadal konkretny sprzęt do pracy?
Wersja ZT-303 powstała w 1971 roku, to zasadniczo ZT-300 z takim prawie 4×4 – czyli automatycznie załączanym napędem przedniej osi (AWD), który w trudnych warunkach potrafił uratować dzień pracy.
Te ciągniki były masowo montowane i eksploatowane w całej NRD i w ramach wymiany, trafiały także do innych krajów demokracji ludowej. Stąd ich rozpoznawalność i dostępność części (przynajmniej w realiach PRL/NRD).
Charakterystyka Zug Traktor 300/303 – na co możesz liczyć w polu
Zastosowanie: ciągnik średniej i nieco wyższej mocy do cięższych robót polowych (orka, bronowanie, talerzowanie, agregaty uprawowe), prace transportowe i z ciężkimi narzędziami. ZT-303 dzięki (prawie) AWD sprawdza się w błocie i na stokach lepiej niż model z napędem tylko na tył.
- Lata produkcji: 1967–1984.
- ZT-300 – napęd tylny (2WD)
- ZT-303 — napęd z automatycznym dołączaniem przedniej osi, załączanie przy poślizgu – praktyczne rozwiązanie w terenie.
Silnik – serce ZT-300/ZT-303
- Typ silnika: rzędowy, 4-cylindrowy diesel (oznaczenie stosowane w fabryce: 4 VD 14,5/12-1 SRW).
- Pojemność skokowa: 6 560 cm³ (6,56 l).
- Wymiary tłoków – średnica/skok: 120 × 145 mm
- Moc znamionowa: typowo ok. 73–74 kW (98–100 KM) w nowszych, katalogowych wersjach; wcześniejsze roczniki mogą być klasyfikowane bliżej 90 KM.
- Moment obrotowy: katalogowo rzędu 420–450 Nm, czyli silnik nastawiony na pociąg i ciągłą pracę pod sporym obciążeniem.
- Chłodzenie: cieczą.
- Paliwo: diesel, zbiornik ok. 125 l – duży zasięg roboczy na polu.
Krótko: solidna, wolnossąca czterocylindrówka o dużej pojemności — nie wyścigówka, za to żwawa pod obciążeniem i przewidywalna w serwisie.
Skrzynia biegów i układ napędowy
- Skrzynia: układ z zakresami: 9 biegów do przodu i 6 wstecz (3 zakresy × 3 biegi w każdym zakresie), pozwalająca na dobranie prędkości do większości robót polowych.
- Zmiana przełożeń: w typowych katalogowych rozwiązaniach serii stosowano elementy pół-powershift i mechanizmy ułatwiające zmianę „stopnia obciążenia”, co było przydatne podczas orki lub ciężkiej pracy z ciężkimi agregatami.
- Prędkości: zakres roboczy od kilku km/h przy ciężkiej pracy do maks. ok. 28–30 km/h w transporcie.
- WOM: standardowo 540 obr./min (wersje i opcje mogą się różnić), czyli kompatybilne z większością ówczesnych narzędzi.
- Napęd przedniej osi (ZT-303): automatyczny mechanizm załączający napęd przedniej osi przy poślizgu tylnych kół — praktyczne i „bezobsługowe” w sensie operatora, bo robi to samo maszyna, gdy trzeba.
Wymiary i masa – jak wygląda i ile waży
- Masa własna: ok. 4,8–4,9 tony (w zależności od wyposażenia).
- Długość: ok. 4,69 m.
- Szerokość/wysokość: katalogowo około 2,02 m szerokości i ~1,8 m wysokości (wartości zależne od ogumienia i kabiny).
- Udźwig tylnego podnośnika: rząd ~1,7–1,8 t — wystarczająco dużo do większości agregatów uprawowych tamtej epoki.
To w efekcie sprzęt masywny, stabilny, dobrze „stojący” w polu. Czyli same zalety, tak? – chciałoby się powiedzieć. Konstrukcyjnie zdecydowanie tak. Choć inżynierowie z NRD korzystali z wielu nierolniczych rozwiązań, to wykonali kawał dobrej roboty i ciągnik nie ukazał się przysłowiowym ulepem. A teraz zastanówmy się…
Czy warto dziś kupić ciągnik Fortschritt ZT-300/303?
Jednoznacznej odpowiedzi nie można udzielić, bo i tak i nie. I tak, bo to znakomity ciągnik, którego parametry nie odbiegają od znacznie młodszych konstrukcji. I nie, bo trzeba mieć świadomość, że taki ciągnik nie stał pod dachem i nie należał do przysłowiowego niemieckiego emeryta.
Możemy mieć pewność, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat był tyrany do czerwoności tłumika, a jego serwisowanie i naprawy były dalekie od dzisiejszych standardów. Jednak mimo tego, jeśli ktoś jest zainteresowany, to co powinien wiedzieć przy oględzinach używanego ZT-303?
- Stan silnika: szukaj wycieków oleju czy spadku kompresji i dymienia z odmy – wolnossące diesle są wyrozumiałe, ale lata i brak serwisu robią swoje.
- Skrzynia biegów: sprawdź płynność zmiany zakresów i luzów – pukanie przy zmianie może oznaczać wyeksploatowane synchronizatory lub elementy sprzęgła.
- Napęd przedni (w ZT-303): mechanizm automatycznego załączania powinien reagować przy poślizgu – jeśli przednia oś nie wchodzi w tryb, może być problem z mostem lub sprzęgłem wielotarczowym.
- Hydraulika i podnośnik: czy trzyma ciężar agregatu? Drobne wycieki to normalka, ale nadmierne zanieczyszczenie to zły znak.
- Korozja ramy i podwozia: starsze egzemplarze często mają punktowe rdzawe „niespodzianki”. Obejrzyj ciągnik od spodu, czy półrama nie ma pęknięć.
- Dostępność części: dzięki masowej produkcji części są jeszcze stosunkowo dostępne, choć większość z nich pochodzi z rozbiórek ciągników.
Na koniec mała dygresja cenowa – ile Ursusów C-385 za Fortschritta ZT-303?
Fortschritt ZT-303 w latach swojej świetności był zdecydowanie dobrym ciągnikiem niewiele, o ile w ogóle, ustępującym parametrami swoim zachodnim konkurentom. Ta sztandarowa (jak legendarne motocykle Simson i MZ) enerdowska maszyna miała jednak pewną wadę – horrendalną cenę.
Według oficjalnych danych, w 1982 roku Fortschritt ZT-303 kosztował 81 000 marek wschodnioniemieckich. Zastanawiacie się, ile to było? Już wyjaśniam: Kwota 81 tys. marek NRD w 1982 roku była równowartością zakupu około 5 nowych, dużych ciągników Ursus C-385 w Polsce (przy przeliczeniu przez ówczesny kurs dolara).
No i więc…
Jeżeli szukasz maszyny do pracy na polu z klimatem i historią, a jednocześnie czegoś prostego w naprawie i odpornego na surowe traktowanie Fortschritt ZT-303 to traktor, który daje poczucie, że mechanika to rzecz do ogarnięcia w stodole, a nie laboratorium.
Dla kolekcjonera – fajny egzemplarz to ładny kawałek historii techniki rolniczej. Dla praktyka – przy dobrym stanie Zug Traktor 303 to cały czas robotnik do cięższych zadań.
Niemce jakoś potrafili sami ulepić w miarę sensowny ciągnik, a my ? Pół wieku klepania i uwstecznienia licencji zetura z lat 50
Zrobić porządny remont tego silnika w zakładzie to duże koszty . Każdy woli wrzucić sw400 . Ale orginalny silnik w dobrym stanie/ trzyma parametry.duzy moment obrotowy robi robotę
Nie jeden dmuchal na polu nrdowki w cieniu tego traktora w latach 80 tych
Na litość Boską! ” najlepszy ciągnika w układzie warszawskim” Ludzie ….może w rwpg??? W układzie warszawskim to mógł powstać czołg
a co to rwpg?
Ruskim Wsjo Palakam Gawno !
Dodam: wom 540 +1000 do tego obroty lewe I prawe.
Jeszcze miał poza tym automatem 4×4 dołączany pneumatyczne przedni naped i jego blokadę osiową. Skrzynia smarowana pompa olejową. Nawet płynna regulacja docisku lub odelrzenia agregatu.
Opinie o dużym skręcie, to bzdura, chyba że chcesz zawracać na wąskich działkach 2-3 metrowych.
Traktorem jeździ się po polu a nie uliczkach w centrum miasta.
Silnik to faktycznie konstrukcja pamiętająca II wojnę światową,
zmiana na podstawie licencji MAN, dotyczyła wtrysku bezpośredniego, czyli wyeliminowania komory wstępnej.
Stąd inaczej ustawione wtryski no i inna pompa.
Zmiana silnika nastąpiła chyba, przy uruchomieniu produkcji IFY W50 w miejsce wcześniejszego HORSZA
Miałem zt 303 a czy lepszy od polskiej 385?? Nawet nie ma porównania dorsz dosłownie polyja nasz ciągnik nawet dla przekonania była robiona siła przeciągania z Ursusem 1214 nawet zasłabnięcia w chwili przeciągania robił z Ursusem co chciał a w polu z pługiem 5skibowym 1214 dwa przejazdy a dorsz trzy. Co najważniejsze spalanie bardzo małe na ciężkiej ziemi Ursus prawie 30 na hektar a forsz 18. Miesiąc temu sprzedałem bo już nie potrzebuję
Błedy w opisie, biegi przy zmianie nie zgrzytały przez zużyte synchronizatory – bo tych nie było. To była i jest skrzynia bez synchronizatorów.
Po drugie, niezałączanie przedniego mostu to nie wina ” sprzęgła wielotarczowego” bo takowego również w tym traktorze nie ma.
Przedni napęd załącza sprzęgło jednokierunkowe z 5 lub 6-cioma wałkami i średnicy ok. 20 mm, przy poślizgu tylnych kół o ok. 5-6 procent sprzęgło załącza przedni most.
Ale nie działa przy cofaniu, stąd blokada mechaniczna włączana pneumatycznie. To rozwiązanie stosuje się też w piastach starszych rowerów, lub w Trabancie lub Syrenie na 4 biegu.
Przedni most napędowy jest nie do zajechania, podobnie jak zwolnice tylne. Najsłabszy element to sprzęgło, nieprecyzyjne działanie i pękające śryby rozłączające.
Silnik 4vd to konstrukcja z początku lat 20 tych więc w latach 60 tych miała już 40 lat. Początkowo był to silnik zasilany olejem roślinnym i naftą, posiadał zupełnie inną, większą pompę wtryskową. Po wojnie był produkowany z pompą znana do dziś. ..
Jedyne co było dobre w tym traktorze to chyba to że był ciężki. Promień skrętu w kilometrach, słaby udxźwig (założyliśmy zewnętr,ne siłowniki), silnik trzęsący jak przy maluchu, skrzynia tragedia (zakresy i wsteczny) most przedni w miarę dobry bo na zwolnica ch walcowych. No i wszystko przewymiarowane. Śmiało można założyć pochodną od sw400 z turbo o mocy 120 HP i sie nie rozleci